بالمعصية ، زيرا كى او به معصيت امر بسيار كنذ « إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي » الا آنك خذا بر وى رحمت كرده است كى او را از شرّ امر نفس رعايت فرمايذ . گفته‌اند : استثنا متصّل است : الّا من رحمه اللّه فعصمه عن السّوء 2179 ؛ و اين معنى [ است ] كى گفتيم ؛ و گفته‌اند : استثنا منقطع است ، اى لكن من رحمه ؛ و گفته‌اند : ماء مصدر است . « إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ » و بعضى مفسران ( 587 ) گفته‌اند : اين همه سخن زن عزيز است ، و هو متّصل بقولها : « الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ » . « ذلِكَ » اى الإقرار على نفسي « لِيَعْلَمَ » يوسف « أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ » به ظهر الغيب « وَ أَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِي » عن ذنب صممت ، و من نفس خوذ منزّه و برى نمىكنم از گناهى كى من به آن قصد كردم « إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ » 2180 إذا غلبت الشّهوة ، نفس ببدى بسيار امر كنذ چون شهوة غلبه كنذ « إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي » ينزع الشّهوة عن يوسف ، الا كى پروردگار من شهوة قطع كنذ چنانك از يوسف قطع كرد « إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ » كى پروردگار من پوشندهء گناه است و رحمت كننده است بر توبت‌كاران ؛ و اين معنى بغايت نيكوست الّا بران اعتراضى وارد بوذ و آن آنست كى چون مسلّم داريم كى اين سخن زليخاست زن عزيز او كافره بوذ و . . . چون گويذ : الا . . . ربى و انّ . . . 2181 اين اعتراض دافع اين معنى نشود زيرا كى كافران مقرند به خدايى خذا و بت را نه به خدايى مىپرستند ؛ مىگويند : « ما نَعْبُدُهُمْ 2182 إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى » ما ايشانرا نمىپرستيم الا آنك ما را به خدا نزديك گردانند . « وَ قالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي » ( 588 ) ملك گفت : او را نزد من آريذ كى او را بىشركة غيرى از براى خوذ خالص گردانم « فَلَمَّا كَلَّمَهُ » عبّر رؤياه شفاها و دلّه على الرّشد في أموره ، چون تعبير خواب با وى بگفت و او را در كارهاى وى برشد دلالت كرد « قالَ » ملك يوسف را گفت : « إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ » تو امروز نزد ما مكانتى و منزلتي دارى « أَمِينٌ » مأمونى أميني ، لا تخاف العواقب ، ترا در عواقب كارها ترس نيست ، فمن لي بما هديت اليه و أشرت به ؟ ، كيست مرا بآنچ تو مرا به آن راه نموذى و اشارت كردى به آن ؟ ، يعنى كباشذ كى بر آن قيام نمايذ . « قالَ » يوسف گفت : « اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ » اى ارض مصر ، خزاين مصر در تصرّف من كن « إِنِّي حَفِيظٌ » لها ممّن لا يستحقّها ، كى من آن نگاه داريم از كسى كى مستحق آن نبوذ « عَلِيمٌ » كاتب حاسب ، كى من داناام و نويسندهء و محاسبم و بوجوه تدبير در آن و